Bezpieczeństwo zaczyna się od rozumienia ludzi i kontekstu. Wywiad z dr Magdaleną El Ghamari – ekspertką WSKZ

Co sprawiło, że dr Magdalena El Ghamari zaczęła patrzeć na bezpieczeństwo szerzej niż tylko przez pryzmat działań militarnych? Jak sama podkreśla, współczesnych zagrożeń nie da się zrozumieć bez uwzględnienia kultury, religii, tożsamości, narracji i sposobu interpretowania rzeczywistości przez ludzi. W naszym wywiadzie ekspertka WSKZ opowiada o swojej drodze zawodowej, badaniach nad radykalizacją i dezinformacją oraz kompetencjach, które uważa dziś za kluczowe dla osób rozwijających się w obszarze bezpieczeństwa.

Jak wyglądała Pani droga zawodowa i co sprawiło, że zainteresowała się Pani właśnie tą dziedziną? Czy był moment, który miał na to szczególny wpływ?

Moja droga zawodowa od początku rozwijała się na styku nauki, bezpieczeństwa i praktyki. Jestem doktorem nauk społecznych w obszarze nauk o obronności, ze specjalnością w dziedzinie operacji i technik operacyjnych. Równolegle z działalnością akademicką od 2009 roku prowadziłam szkolenia dla żołnierzy Polskich Kontyngentów Wojskowych przygotowujących się do misji w Afganistanie i Iraku.

To właśnie tam, w pracy z ludźmi, którzy za kilka tygodni mieli znaleźć się w zupełnie odmiennym środowisku kulturowym, zrozumiałam, że współczesnych zagrożeń nie da się analizować wyłącznie przez pryzmat działań militarnych. Równie istotne są:

• kultura;
• religia;
• tożsamość;
• narracje;
• sposób, w jaki ludzie interpretują otaczającą ich rzeczywistość.

Szczególne znaczenie miał dla mnie rok 2011 i szkolenia prowadzone dla sił NATO podczas planowania operacji libijskiej. Libia jest krajem moich korzeni, dlatego mogłam połączyć wiedzę akademicką z autentycznym rozumieniem tego miejsca, jego historii i wewnętrznej dynamiki. Wtedy ostatecznie przekonałam się, że nauka ma największą wartość, gdy pomaga lepiej rozumieć rzeczywistość i przekłada tę wiedzę na praktyczne rozwiązania dotyczące bezpieczeństwa.

Jakimi zagadnieniami zajmuje się Pani obecnie i które z nich uważa za najbardziej fascynujące?

Obecnie koncentruję się na bezpieczeństwie kulturowym – kieruję Centrum Badań nad Bezpieczeństwem Kulturowym w WSKZ – oraz na procesach radykalizacji i rekrutacji, terroryzmie, propagandzie i dezinformacji. Jako ekspertka EU Knowledge Hub on Prevention of Radicalisation przy Komisji Europejskiej oraz Akademickiego Centrum Analiz Strategicznych Akademii Sztuki Wojennej pracuję na styku badań i rekomendacji dla instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo – zarówno polskich, jak i europejskich.

W ostatnich latach dużo miejsca poświęcam również dezinformacji. Przygotowywałam raporty dotyczące rosyjskiej dezinformacji w Libii, Syrii i szerzej w regionie MENA, a także analizy poświęcone temu, jak Globalne Południe postrzega Polskę.

Interesuje mnie również wpływ sztucznej inteligencji na bezpieczeństwo oraz rozwój wojny kognitywnej. Najbardziej fascynuje mnie właśnie przestrzeń pomiędzy kulturą, technologią i bezpieczeństwem. Coraz częściej o skuteczności oddziaływania nie decyduje sama informacja, ale to, w jaki sposób zostanie ona osadzona w emocjach, tożsamości i istniejących podziałach społecznych.

Czego studenci mogą nauczyć się dzięki Pani doświadczeniu?

Przede wszystkim krytycznego i wielowymiarowego myślenia oraz analizowania informacji w szerszym kontekście. Od kilkunastu lat szkolę:

• funkcjonariuszy Straży Granicznej, Policji i Służby Więziennej;
• żołnierzy Wojsk Obrony Terytorialnej;
• przedstawicieli struktur międzynarodowych, m.in. FRONTEX, CEPOL, KFOR, EULEX w Kosowie czy hiszpańskiej Guardia Civil.

Na zajęcia przynoszę więc nie tylko literaturę, ale również realne studia przypadków. Analizujemy m.in. profilowanie powracających bojowników, symbolikę werbunkową organizacji terrorystycznych, radykalizację w zakładach karnych czy mechanizmy dezinformacji.

Chcę uczyć studentów analizy informacji, rozpoznawania manipulacji i pracy z różnymi perspektywami kulturowymi. Współczesny specjalista ds. bezpieczeństwa, administracji czy stosunków międzynarodowych musi potrafić nie tylko zdobywać informacje, ale przede wszystkim właściwie je interpretować.

Z jakiego projektu, badania lub publikacji jest Pani najbardziej dumna i dlaczego?

Trudno wskazać jedno przedsięwzięcie, ponieważ każdy etap mojej pracy był częścią większej drogi naukowej. Szczególne znaczenie mają dla mnie monografie poświęcone radykalizacji i terroryzmowi, m.in. „Cool Jihad” oraz „Między terroryzmem a radykalizacją. Specyfika działalności organizacji Daesz”. Ważna jest dla mnie również najnowsza praca nad raportem dotyczącym odporności państwa na radykalizację i propagandę terrorystyczną, przygotowywanym z myślą o polskich służbach, w szczególności Służbie Więziennej.

Cenię sobie również badania terenowe, które pozwalają konfrontować teorię z rzeczywistością – jak analiza sytuacji kobiet powracających z terytoriów Daesh, prowadzona m.in. podczas wizyt studyjnych w Kosowie, badania w libijskich obozach dla uchodźców czy praca nad Libią po Daesh. Ważnym doświadczeniem jest także udział w międzynarodowych projektach badawczych – m.in. w programach Horyzont 2020 (DARE, INDEED, PARTICIPATION) – oraz publikacje w międzynarodowych wydawnictwach, takich jak Routledge, Palgrave Macmillan czy Springer. Rzeczywistość niemal zawsze okazuje się bardziej złożona niż modele opisujące ją w literaturze – i właśnie ta konfrontacja jest dla mnie najcenniejsza.

Jakie wyzwania występują obecnie w Pani dziedzinie i które z nich uważa Pani za szczególnie istotne?

Jednym z największych wyzwań jest dziś tempo zmian. Technologie rozwijają się szybciej niż mechanizmy, które mają służyć ich regulowaniu i rozumieniu. Dotyczy to szczególnie:

• sztucznej inteligencji;
• dezinformacji;
• manipulacji informacyjnej;
• nowych sposobów mobilizacji społecznej. 

Widzę to bardzo wyraźnie w badaniach nad rosyjską dezinformacją w regionie MENA – te same narracje, odpowiednio dostosowane kulturowo, potrafią skutecznie kształtować postrzeganie Europy i Polski w zupełnie innych częściach świata.

Coraz większym problemem jest również fragmentaryzacja przestrzeni informacyjnej. Ludzie mogą funkcjonować w zupełnie różnych „ekosystemach informacyjnych” i otrzymywać odmienne wersje tych samych wydarzeń. W efekcie bezpieczeństwo coraz częściej staje się również kwestią poznawczą – tego, komu wierzymy, jak interpretujemy rzeczywistość i na podstawie jakich informacji podejmujemy decyzje. Dlatego coraz częściej mówimy dziś o bezpieczeństwie epistemicznym jako odrębnym wymiarze bezpieczeństwa państwa.

Jakie kompetencje lub sposób myślenia są dziś szczególnie ważne dla osób rozwijających się w tej dziedzinie?

Najważniejsze są ciekawość, krytyczne myślenie i gotowość do ciągłego uczenia się. W obszarze bezpieczeństwa nie można opierać się wyłącznie na wiedzy zdobytej kilka czy kilkanaście lat temu.

Bardzo ważna jest również umiejętność łączenia perspektyw. Specjalista przyszłości powinien rozumieć nie tylko politykę czy bezpieczeństwo, ale także:

• kulturę;
• psychologię społeczną;
• komunikację;
• technologie;
• mechanizmy funkcjonowania współczesnych społeczeństw. 

Szczególnie istotna staje się także kompetencja międzykulturowa – umiejętność rozumienia innych systemów wartości bez upraszczania ich do własnych kategorii. Wiem z doświadczenia pracy w środowiskach wysokiego ryzyka, że to właśnie ta kompetencja często decyduje o powodzeniu operacji, negocjacji czy zwykłej współpracy.

Dlaczego połączenie praktyki zawodowej z działalnością naukową jest ważne dla studentów?

Ponieważ sama teoria nie zawsze wystarcza do zrozumienia rzeczywistości. Praktyka pozwala zobaczyć, jak modele, pojęcia i mechanizmy opisane w literaturze działają w rzeczywistych warunkach oraz gdzie przestają być wystarczające. Przekonałam się o tym podczas szkoleń kontyngentów wojskowych, pracy z funkcjonariuszami służb, misji w Kosowie czy badań prowadzonych w regionie MENA. Jednocześnie sama praktyka, pozbawiona naukowej refleksji, może prowadzić do zbyt daleko idących uproszczeń.

Dlatego najlepsze efekty daje połączenie perspektyw. Student powinien otrzymać nie tylko wiedzę, ale również narzędzia do jej samodzielnego weryfikowania i zastosowania – i dokładnie taki model pracy staram się realizować na zajęciach.

Co poza działalnością naukową lub zawodową inspiruje Panią na co dzień?

Inspirują mnie przede wszystkim podróże, spotkania z ludźmi i możliwość poznawania innych kultur. Wychowałam się na styku dwóch światów – polskiego i libijskiego – dlatego szczególnie interesują mnie miejsca, w których historia, religia, sztuka i współczesność funkcjonują obok siebie i wzajemnie na siebie oddziałują.

Dużo uczę się również poza akademią – poprzez obserwowanie ludzi, rozmowy i sytuacje, które początkowo mogą wydawać się niezwiązane z moją działalnością naukową. Często właśnie wtedy pojawiają się pytania, które później stają się początkiem nowych tematów badawczych.

Ważnym źródłem inspiracji pozostaje również działalność społeczna w ramach Fundacji El Karama, którą założyłam w 2016 roku. Przypomina mi ona, że za każdym zjawiskiem, które analizujemy naukowo, stoją konkretni ludzie i ich historie.

Zagłosuj na dr Magdalenę El Ghamari w plebiscycie Wykładowca Roku

Łączenie wiedzy akademickiej z doświadczeniem zdobywanym podczas pracy ze służbami, organizacjami międzynarodowymi i w środowiskach wielokulturowych pozwala dr Magdalenie El Ghamari przedstawiać zagadnienia bezpieczeństwa z wielu perspektyw. W pracy ze studentami szczególną wagę przywiązuje do krytycznego myślenia, świadomej analizy informacji oraz rozumienia kulturowego kontekstu współczesnych zagrożeń.

Jeśli cenisz jej podejście do nauczania, interdyscyplinarne spojrzenie na bezpieczeństwo oraz zaangażowanie w rozwój studentów, oddaj swój głos na dr Magdalenę El Ghamari w plebiscycie Wykładowca Roku.