Od fascynacji światem antycznym do psychologii człowieka. Wywiad z dr hab. Bożeną Jandą-Dębek

Jak zmienia się spojrzenie na psychologię po ponad 40 latach pracy naukowej i dydaktycznej? Dr hab. Bożena Janda-Dębek przez dekady badała różne aspekty ludzkiego funkcjonowania, pracowała ze studentami i rozwijała kolejne zainteresowania badawcze – od procesów poznawczych po psychologię środowiskową. 

O swoim wieloletnim doświadczeniu, zmieniających się zainteresowaniach badawczych oraz spojrzeniu na kondycję współczesnego człowieka dr hab. Bożena Janda-Dębek opowiada w rozmowie, do której lektury serdecznie zapraszamy.

Jak wyglądała Pani droga zawodowa i co sprawiło, że zainteresowała się Pani właśnie tą dziedziną? Czy był moment, który miał na to szczególny wpływ?

Tak naprawdę po zdaniu matury chciałam studiować archeologię śródziemnomorską, ponieważ kiedy byłam nastolatką, bardzo interesowałam się kulturą antyczną. W moim liceum (IX LO we Wrocławiu) skończyłam klasę z obowiązkową łaciną oraz starożytną greką. Czytywałam każdą literaturę dotyczącą świata antycznego (m.in. „Żywoty Cezarów” Swetoniusza), byłam pewna, że będę archeologiem lub chociaż filologiem klasycznym.

Kierunek archeologia śródziemnomorska był wówczas tylko na Uniwersytecie Warszawskim i moi rodzice nie wyrazili zgody na mój wyjazd do Warszawy. I tak została mi tylko filologia klasyczna na UWr. Ale pewnego słonecznego, upalnego dnia, idąc koło Uniwersytetu Wrocławskiego, pomyślałam, że może – zamiast siedzieć w „starociach” –, będę pracować z ludźmi, zamiast wyłącznie z książkami. W ten sposób trafiłam na studia psychologiczne na UWr. Ale do dzisiaj uważnie śledzę odkrycia archeologiczne – ta tematyka jest mi zawsze bardzo bliska.

Bezpośrednio po studiach psychologicznych chciałam pracować z ludźmi, którzy mają problemy. Dlatego podjęłam pracę w Szpitalu Psychiatrycznym we Wrocławiu. Tam, po bardzo intensywnej pracy związanej z praktyczną nauką zawodu psychologa klinicznego (m.in. diagnostyką, opiniowaniem pacjentów, dyżurami w Telefonie Zaufania), nauczyłam się być psychologiem praktykiem.

Po roku mojej pracy w szpitalu zaproponowano mi pracę asystenta w Instytucie Psychologii UWr. I tam, będąc najpierw w Zakładzie Psychologii Klinicznej, zrobiłam doktorat pod kierunkiem prof. M. Kulczyckiego, a potem zaczęłam się interesować innymi zagadnieniami w psychologii, m.in. psychologią procesów poznawczych, komunikacją niewerbalną (wraz z prof. A. Kuczyńską udało się nam wprowadzić pierwsze na wydziałach psychologii warsztaty z komunikacji niewerbalnej). Po kolokwium habilitacyjnym zainteresowałam się także psychologicznymi problemami związanymi z tendencją do kłamstwa u ludzi, a kolejną moją pasją była problematyka związana z psychologią środowiskową.

Jakimi zagadnieniami zajmuje się Pani obecnie i które z nich uważa za najbardziej fascynujące?

Oczywistym moim zainteresowaniem jest dzisiejsza kondycja psychologiczna człowieka w bardzo dynamicznie rozwijającej się rzeczywistości. Bardzo interesują mnie zagadnienia związane z wpływem technologii cyfrowych na funkcjonowanie ludzi. Ciekawi mnie, w jaki sposób technologie AI zmieniają świat i ludzi, czy AI ma szansę na bycie „świadomym bytem” (moim zdaniem na pewno nie).

Jestem także ciekawa, jak dzisiaj wyglądałyby moje badania nad Koncepcją Umowy Społecznej L. Cosmides i J. Tooby’ego. Ciekawi mnie również, czy ludzie poddani presji polityków są mniej odporni na kłamstwo. I w końcu – czy dzisiaj ludzie są bardziej skłonni dbać o swoje miejsce zamieszkania niż dziesięć lat temu oraz jakie czynniki psychologiczne mogą wpływać na tę dbałość.

Czego studenci mogą nauczyć się dzięki Pani doświadczeniu?

Najpierw ciekawości świata. Wszystkich otaczających nas zjawisk i zachowań ludzi. Porządku w myśleniu i projektowaniu badań, spokojnych, pozbawionych jakichkolwiek ideologii rozważań nad naturą człowieka.

Z jakiego projektu, badania lub publikacji jest Pani najbardziej dumna w swojej działalności i dlaczego?

Z kilku, ale chyba najbardziej z badań nad weryfikacją Koncepcji Umowy Społecznej L. Cosmides i J. Tooby’ego oraz koncepcji dystansu psychologicznego.

Jakie wyzwania występują obecnie w Pani dziedzinie i które z nich uważa Pani za szczególnie istotne?

Szczególnie istotnym problemem dzisiaj jest dla mnie uwikłanie współczesnych ludzi w technologie IT. Tworzą one złudną nadzieję, że m.in. bycie w mediach społecznościowych jest szansą na wyróżnienie się, zdobycie przyjaźni, zainteresowanie innych, tymczasem są najczęściej przyczyną dojmującej samotności.

Jakie kompetencje lub sposób myślenia są dziś, Pani zdaniem, szczególnie ważne dla osób rozwijających się w tej dziedzinie?

Nie ma tu recepty, ale na pewno ciekawość świata i innych ludzi jest niezwykle ważna, podobnie jak uważność na uczucia innych. A jeżeli chodzi o kompetencje intelektualne, otwartość: na wszystkie zjawiska, na to, co było, i na to, co jest. Analiza wszelkich zjawisk – społecznych, kulturowych, a także politycznych – oraz otwartość poznawcza, pozbycie się „skąpstwa poznawczego”.

Dlaczego połączenie praktyki zawodowej z działalnością naukową jest ważne dla studentów?

Studenci psychologii muszą poznawać tzw. „normalne życie”. Powinny interesować się badaniami podstawowymi, ale muszą wiedzieć, jakie są problemy tzw. normalnych ludzi oraz tych, którzy mają problemy z rzeczywistością we wszelkich jej wymiarach.

Muszą także opierać się w swoich obserwacjach, diagnozach i opiniach na badaniach naukowych. Bez rzetelnych badań podstawowych w psychologii trudno jest poznać i zrozumieć tak naprawdę istotę problemów, z jakimi zgłaszają się pacjenci i klienci do psychologa praktyka.

Co poza działalnością naukową lub zawodową inspiruje Panią na co dzień?

Zachwycający, ale także zdumiewająco i bardzo dynamicznie zmieniający się świat. Lubię czytać książki o miejscach nieoczywistych, lubię poznawać inne kultury (uczę się języków). Afirmuję codziennie przyrodę, uczę się, jeżeli mogę, świata zwierząt, zachwycam się dobrą muzyką (kocham włoską operę), ale lubię także obserwować i analizować zachowania ludzi.

Zagłosuj na dr hab. Bożenę Jandę-Dębek w plebiscycie Wykładowca Roku

Każdy z naszych wykładowców wnosi do pracy na naszej Uczelni własną perspektywę, wiedzę oraz doświadczenie zdobywane na przestrzeni zawodowej i akademickiej drogi. Wywiady pozwalają poznać ich bliżej – również od strony zainteresowań, inspiracji i sposobu patrzenia na otaczający świat.

Jeśli cenisz wiedzę, zaangażowanie i sposób prowadzenia zajęć przez bohaterkę naszego wywiadu, oddaj głos na dr hab. Bożenę Jandę-Dębek w Plebiscycie Wykładowca Roku 2026. To świetna okazja, aby wyróżnić osobę, której zajęcia były dla Ciebie szczególnie wartościowe.